Røter på Jæren
Historia vår
Jæren Mållag fører vidare arbeidet til Time Mållag og Klepp Mållag. Historia vår strekkjer seg frå den tidlege målreisinga på Jæren på 1800-talet til frivillig språk- og kulturarbeid i dag.
Røter tilbake til 1800-talet
Organisert arbeid for landsmål i Time går langt tilbake. Seinare lokalhistoriske kjelder fører den organiserte målreisinga i Time tilbake til 1869 og eit lag kalla Jædrbulaget. Eit sikkert dokumentert spor finn me i 1870, då Torkell Mauland frå Time bad Stavanger Amts Lærerforening rette større merksemd mot «det norske Maalstræv».
Seinare vart landsmålet ein stadig tydelegare del av det offentlege livet i kommunen. I 1914 vedtok skulestyret å ta landsmålet i bruk i alle skulane i Time, og i 1917 vart møteboka til formannskapet og heradsstyret for første gong ført på landsmål.
Time Mållag frå 1923
Time Mållag vart skipa i Turnhallen 27. januar 1923. Aadne Sæland vart den første formannen, og 108 personar melde seg inn på skipingsmøtet. Mellom dei viktige sakene i dei første åra var landsgymnassaka, nynorsk liturgi i kyrkja og eit rikt lagsliv med møte, tilstellingar, spellag og andre kulturaktivitetar.
Jonas Jørstad var formann i fleire periodar mellom 1924 og 1952. Han har også gjeve namn til Jørstad-fondet, som Jæren Mållag forvaltar i dag.
Garborgstadene og eit ansvar som lever vidare
Frå 1920-talet har mållaget hatt ei særleg rolle knytt til Garborgstadene. Time Mållag fekk ansvar knytt til Knudaheio i 1924 og seinare også Garborgheimen. Gjennom generasjonar har frivillige frå mållaget bidrege med tilsyn, vakthald og formidling.
Dette er ikkje berre historie. Ordninga med vakthald gjeld framleis, og Jæren Mållag fornya avtalen i 2026.
Lag, kultur og lokalsamfunn
Gjennom store delar av 1900-talet kombinerte Time Mållag språkpolitisk arbeid med kulturverksemd og praktiske tiltak i lokalsamfunnet. Laget dreiv Matstova frå 1924 til 1943 og Gjesteheimen frå 1949 til 1964. Medlemstalet voks frå 43 i 1947 til 240 i 1969.
Garborgstemna i 1951 samla kring 3000 menneske. Frå 1953 vart bokkveldar ein fast del av verksemda, og i 1957 vart det skipa skulemållag. Seinare kom mellom anna Jærfestivalen, skulemålsarbeid, nærradio saman med Klepp Mållag, medlemsblad, bokgåver til barnehagar, undervisningsmateriell på nynorsk og prosjekt retta mot ungdom.
I 2001 var Time Mållag lokalt vertskap då Noregs Mållag la landsmøtet sitt til Bryne. Kring 200 utsendingar kom til Jæren, og Arne Garborg og jærsk språk- og kulturhistorie gjekk som ein raud tråd gjennom arrangementet.
Klepp Mållag
Klepp Mållag hadde ei lang eiga historie før samanslåinga med Time Mållag. Arkivmaterialet me har samla så langt viser eit lag som arbeidde med nynorsk litteratur, skule og barnehage, kulturarrangement, medlemsarbeid og Torvald Tu-prisen.
I 2004 samla Klepp Mållag medlemmer til bokkveld hos Orre Libris på Bryne, der nynorsk barne- og ungdomslitteratur stod i sentrum. På 2010-talet finn me eit breitt spekter av aktivitetar: forfattarbesøk på skular, deltaking på lokale arrangement, arbeid for nynorsk i barnehage og skule, kulturkveldar og tiltak knytte til Torvald Tu.
I 2014 hadde Klepp Mållag 67 medlemmer. Same året gjennomførte laget mellom anna forfattarbesøk på Orstad skule, Engelsvoll skule og Tu skule SFO, og arbeidde for å gjera nynorsk litteratur meir synleg i lokalmiljøet. I 2017 arrangerte laget ein større kulturkveld på Orstad med fleire kjende språk- og kulturprofilar.
Frå to lag til Jæren Mållag
Time Mållag og Klepp Mållag vedtok å slå seg saman, og 28. januar 2020 vart Jæren Mållag skipa. Dagens lag er ei vidareføring av begge dei to laga og historia deira.
Det tyder også at historia vår har to liner fram til 2020. Me arbeider framleis med å dokumentere Klepp Mållag like grundig som Time Mållag, og vil byggje denne sida vidare når fleire kjelder er gjennomgått.
Ei historie som framleis blir skriven
Jæren Mållag held fram med språkpolitisk arbeid, kulturarrangement, litteraturformidling og frivillig innsats. Samstundes arbeider me med å ta vare på historia til både Time Mållag og Klepp Mållag, slik at personane, sakene og aktivitetane som har forma målarbeidet på Jæren ikkje går tapt.
Me ventar med å publisere ei samla leiarrekkje til historia til Klepp Mållag er betre dokumentert.